Meddygol a ffurfiau eraill o driniaeth

Meddygol a ffurfiau eraill o driniaeth

Gallwch ddewis:
- Cael gwybod am driniaethau meddygol diweddaraf ar gyfer afiechyd meddwl difrifol
- Gofyn i'ch meddyg i argymell y meddyginiaeth fwyaf addas i chi fel unigolyn
- Cael gwybod am sgîl-effeithiau a gofynion rheoli eich meddygyniaeth a siarad â'ch meddyg neu'ch nyrs amdanynt
- Cymryd y maint cywir o feddyginiaeth a fydd fwyaf buddiol i chi, gyda chyngor eich meddyg.

Mae meddyginiaeth yn rhan bwysig o driniaeth i lawer o gleientiaid, ac yn aml nid "mater naill ai / neu" ydyw. Rhaid i feddyginiaeth fod yn effeithiol a pheri cyn lleied o sgîl-effeithiau ag sy'n bosib.

Nid yw'r rhan fwyaf o bobl yn cael triniaeth gyfoes ar gyfer iechyd meddwl. Yn y blynyddoedd ddiwethaf, fe ddaeth nifer o feddyginiaethau newydd ar gael, sy'n achosi llai o sgîl-effeithiau ac sy'n ymdrin yn fwy cadarnhaol â symptomau positif a negyddol na meddyginiaeth hŷn. Yn anffodus, yn aml nid yw'r meddyginiaethau newydd yn cael eu rhagnodi.

Meddyginiaeth

Mae meddyginiaethau ar gael mewn ffurfiau amrywiol (tabledi, chwistrelliadau neu hylifau). Gall y cyffuriau hyn arwain at sgîl-effeithiau y gellir rhagnodi meddyginiaeth ychwanegol ar eu cyfer.

Dylid ystyried arweiniad ar ddefnyddio Cyffuriau Gwrthseicotig (Annodweddiadol) mwy newydd ar gyfer Trin Schizophrenia (Canllaw Arfarnu Technoleg Rhif 43) ochr yn ochr â'r meddyginiaethau traddodiadol presennol fel un o'r dewisiadau cyntaf ar gyfer triniaeth.

Beth mae Canllaw Clinigol yn ei feddwl mewn gwirionedd?

• Argymhellion yw canllawiau clinigol ar y driniaeth a'r gofal priodol i gleifion â salwch a chyflyrau penodol o fewn y GIG yng Nghymru a Lloegr. Maent yn mynd law yn llaw a gwybodaeth a sgiliau gweithwyr proffesiynol iechyd profiadol, ond heb fod yn eu disodli.
• Pan fydd canllaw NICE yn cael ei gyhoeddi, disgwylir i weithwyr proffesiynol iechyd ystyried canllaw y Sefydliad yn llawn wrth arfer eu barn glinigol. Fodd bynnag, nid yw arweiniad NICE yn diystyru cyfrifoldeb unigol gweithwyr proffesiynol iechyd i wneud penderfyniadau sy'n briodol i amgylchiadau'r claf unigol, mewn ymgynghoriad â'r claf a/neu ei warchodwr neu ofalwr. Er enghraifft, pe bai alergedd gan glaf unigol i gyffur a argymhellir yn y canllaw, byddai'n briodol i'w gweithiwr proffesiynol ragnodi meddyginiaeth arall.
  

Canllaw Clinigol NICE ar Schizophrenia

• Mae'n cydnabod y bydd 1:100 yn cael profiad o schizophrenia
• Yn cydnabod, gyda thriniaeth addas, y bydd y rhan fwyaf o bobl yn gwella neu'n ymadfer.
  

Mae'r arweiniad hwn yn argymell:

• Triniaeth cynnar
• Gofal holistaidd mewn ymadfer
• Gweithio mewn partneriaeth - cleient a gwasanaethau
• Gwybodaeth da
• Asesiad lawn
• Dewis o driniaeth / meddyginiaeth a Chyfarwyddebau Ymlaen Llaw
  

Beth yw'r Arweiniad i Gleientiaid wrth Ddefnyddio Meddyginiaethau Annodweddiadol?

• Dylai eich meddyg drafod gyda chi pa gyffur gwrthseicotig y dylech ei gymryd. Dylai eich meddyg esbonio buddion a sgîl-effeithiau'r cyffuriau, ac os yw'n addas, ymgynghori â'ch eiriolwr neu'ch gofalwr. Dylai penderfyniadau ynghylch pa gyffuriau a ragnodir i chi gael eu gwneud ar y cyd rhyngddoch chi a'ch meddyg, a dylech ddeall pa sgîl-effeithiau y gall y meddyginiaeth arwain atynt.
• Os cafoch eich diagnosio â sgitsoffrenia yn ddiweddar, dylai eich meddyg ystyried rhagnodi un o'r cyffuriau gwrthseicotig geneuol annodweddiadol (mwy newydd) canlynol: amisulpride, olanzapine, quetiapine, risperidone neu zotepine.
• Os ydych yn cymryd cyffuriau gwrthseicotig traddodiadol (hŷn) sy'n rheoli'ch symptomau sgitsoffrenia, ond sy'n achosi sgîl-effeithiau yr ydych chi a'ch meddyg yn cytuno eu  bod yn annerbyniol, yna dylai eich meddyg ystyried rhagnodi cyffuriau gwrthseicotig annodweddiadol geneuol (amisulpride, olanzapine, quetiapine, risperidone, sertindole neu zotepine).
• Nid yw NICE yn argymell eich bod yn newid i un o'r cyffuriau gwrthseicotig annodweddiadol (newydd) os ydych yn cymryd cyffuriau gwrthseicotig nodweddiadol (hŷn) sy'n rheoli'ch symptomau sgitsoffrenia ac nad ydynt yn achosi sgîl-effeithiau annerbyniol.
• Os oes tystiolaeth bod gennych yr hyn a elwir yn sgitsoffrenia gwrthiannol i driniaeth, neu TRS (lle nad yw'r cyffuriau yr ydych yn eu cymryd yn rheoli'ch symptomau sgitsoffrenia), yna dylai eich meddyg ragnodi clozapine.
• Os yw mwy nag un cyffur gwrthseicotig annodweddiadol yn addas i chi, dylai eich meddyg ragnodi'r cyffur rhataf.
• Os nad oes modd i chi gael trafodaeth lawn â'ch meddyg ynghylch pa gyffur y dylid ei ragnodi, er enghraifft oherwydd eich bod yn ailwaelu neu'n cael pwl ddifrifol o sgitsoffrenia, yna gall eich meddyg ragnodi cyffur gwrthseicotig annodweddiadol oherwydd y risg llai o sgîl-effeithiau. Yn yr amgylchiadau hyn, dylai eich meddyg drafod eich triniaeth cyffuriau gyda'ch gofalwr neu eiriolwr os yw hynny'n bosibl ac yn addas.
• Argymhellir bod "cyfarwyddebau ymlaen llaw" yn cael eu datblygu a'u cadw yn eich rhaglen gofal. Rhain yw cyfarwyddiadau a ysgrifennir gennych chi a'ch tîm gofal iechyd, sy'n disgrifio yr hyn yr hoffech ddigwydd os nad oes modd i chi fod yn rhan o drafodaeth â'ch meddyg ar adeg pan fydd angen triniaeth arnoch (er enghraifft, yn ystod cyfnod o ailwaelu neu bwl difrifol o sgitsoffrenia).
• Dylai triniaeth â chyffuriau gwrthseicotig fod yn rhan o becyn gofal cyffredinol sy'n delio â'ch anghenion meddygol, emosiynol a chymdeithasol. Dylai eich meddyg a gweithiwr allweddol fonitro'n barhaus eich cynnydd a pha mor effeithiol yw'r cyffuriau yr ydych yn eu cymryd, ac unrhyw sgîl-effeithiau yr ydych yn eu dioddef ohonynt. Mae hyn yn arbennig o bwysig os ydych yn ddiweddar wedi newid o un cyffur gwrthseicotig i un arall.
• Ni ddylid rhagnodi cyffuriau gwrthseicotig annodweddiadol a nodweddiadol ar yr un pryd, ac eithrio am gyfnodau byr os ydych yn newid cyffuriau.
  

Sgîl-effeithiau

I rai cleifion, gall y sgîl-effeithiau hyn fod yn fwy ynysol ac annerbyniol yn gymdeithasol na sgitsoffrenia ei hun. Fe all y sgîl-effeithiau cynnwys ysgwyd neu grynu, y cyhyrau'n plycio neu wingiadau a all fod yn barhaol neu a all ddiflannu ar ôl rhoi'r gorau i gymryd y cyffuriau. Gall sgîl-effeithiau eraill gynnwys golwg aneglur, ceg sych, magu pwysau neu ffitiau. I lawer o bobl, mae'r meddyginiaethau traddodiadol yn rheoli symptomau eu sgitsoffrenia heb unrhyw sgîl-effeithiau, ond i bobl eraill, fe all eu sgîl-effeithiau fod mor alaethus, maent yn rhoi'r gorau i gymryd eu meddyginiaeth. Mae hwn yn golygu y gall symptomau eu sgitsoffrenia fynd allan o reolaeth i raddau sy'n galw am sbel yn yr ysbyty.

Sylwadau gan Gleientiaid

• "Dylid gwahardd yr hen gyffuriau. Dylai pawb allu cael y cyffuriau mwy newydd, annodweddiadol, beth bynnag yw eu pris - maent yn achub bywydau." - Ann o Gymru a dreuliodd flynyddoedd mewn ysbyty arbennig nes wnaeth newidiad i gyffur annodweddiadol ei galluogi i adael.
• "Mae'n amlwg bod y cyffuriau newydd yn gweithio. Mae pobl fel fi yn gweithio, mae gennym ni fywyd cymdeithasol, ac yn syml iawn, rydym yn byw ein bywydau. Nid yw hynny'n bosib ar yr hen gyffuriau - rydych yn teimlo fel talp o jeli." - Martin o Gaint, a ddioddefodd sgîl-effeithiau difrifol ar yr hen feddyginiaethau.
• "Mae meddyginiaeth newydd wedi galluogi i mi a fy ngŵr gael ansawdd bywyd llawer gwell. Yn y flwyddyn cyn i mi ddechrau cymryd meddyginiaeth annodweddiadol, ceisiais ladd fy hun 12 gwaith, a bûm yn yr ysbyty chwe gwaith. Ers ddechrau cymryd y meddyginiaeth 18 mis yn ôl, nid wyf wedi bod yn yr ysbyty ac rwy'n medru gweithio'n wirfoddol." - Diana o Southampton.
• "Mae'r feddyginiaeth modern wedi gweithio go iawn i mi. Rwyf wedi bod yn iach nawr am dair mlynedd, ond cyn hynny ces i amser ofnadwy ar yr hen feddyginiaethau, ac roedd gennyf symptomau yn debyg i afiechyd Parkinson's." Joe, 26, o Lundain.
  

I ddarllen arweiniad Hafal i feddyginiaethau gwrthseicotig annodweddiadol ar gyfer sgitsoffrenia, cliciwch yma.

TRINIAETH A THERAPI ARALL 

Gallwch ddewis:
- Cael gwybod am yr amrywiaeth o therapiau a thriniaethau anfeddygol sydd ar gael ar gyfer afiechyd meddwl difrifol
- Gofyn i'ch meddyg am therapi ymddygiad - CBT
- Gofyn i'ch meddyg am seicotherapi / therapiau siarad arall
- Cael gwybod am therapiau erail, e.e. therapi celf
- Ymuno â grŵp hunan-gymorth



Dylai'r ystod o wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru gynnwys ymyriadau seicolegol yn ogystal â seiciatryddol, a dylent gynnig:

• Yr hawl i gael driniaethau effeithiol er mwyn rheoli symptomau anablu a gofidus salwch meddwl difrifol.
  
• Gwasanaethau iechyd meddwl cynhwysfawr ar gael i bawb sy arnynt eu hangen.
  
• Rheolaeth gofal dilys: asesu, cynllunio, gweithredu ac adolygu gan dîm aml-ddisgyblaethol, ond wedi'i chydlynu gan unigolyn penodol.
  
• Fframwaith deddfwriaethol addas, sy'n adlewyrchu gwerthoedd yr unigolyn gan sicrhau bod gan y cyhoedd hyder mewn gwasanaethau iechyd meddwl.
  

Dylai'r ffocws fod ar adfer a gwella yn hytrach nag ar gyfyngu unrhyw gyflwr, ac mae triniaethau cyfoes erbyn hyn yn cynnig llawer gwell cyfle i lwyddo yn hynny o beth.

Amlygir hyn yng Ngham Allweddol 23 Safon 6 y Fframwaith Gwasanaeth Cenedlaethol i Gymru: "Rhaid darparu ystod cynhwysfawr o therapïau seicolegol yn seiliedig ar dystiolaeth ymhob rhan o Gymru, ynghyd â'r hawl i gael gwasanaethau mwy arbenigol."

Y dewis / ystod o driniaeth a therapi y gellir eu hystyried mewn dull holistaidd yw:

• Meddygaeth
Un o'r prif driniaethau, yn cael ei ddarparu mewn sawl ffurf (tabledi, chwistrelliad, hylif). Gall y meddygaeth gael sgîl-effeithiau, ac fe all meddygaeth ychwanegol gael ei ragnodi i ddelio â rhain.

• Seicotherapi
Cymorth strwythedig sydd wedi ei gyfyngu gan amser, er mwyn helpu unigolion gydag anhawsterau emosiynol a phroblemau a phrosesau seicolegol; e.e. therapi gwybyddol, therapi grŵp a therapi teuluol.

• Adferiad
Os yw adferiad wedi'i seilio mewn, neu ei cydlynu o'r ysbyty, mae'n aml yn cynnwys therapi galwedigaethol er mwyn adennill a dysgu sgiliau cymdeithasol a bywyd newydd.

• Therapïau amgen
Yn aml yn cael eu galw yn ‘therapïau cyflenwol', gall rhain gael eu cynnig llaw-yn-llaw gyda thriniaethau gonfensiynol wedi eu seilio ar feddygaeth. Dyma enghreifftiau o therapïau cyflenwol: therapi celf, therapi cerddoriaeth, aromatherapi ac adweitheg.

• Therapïau celf

Mae Therapïau Celf yn ffurfiau o seicotherapi sydd yn defnyddio gweithgareddau/cyfryngau celf fel y prif gyfrwng ar gyfer cyfathrebu. Am fwy o wybodaeth am therapyddion celf lleol, ewch i www.awncatp.org.uk

• Ysbrydolrwydd / crefydd
Gall unigolion gael cryfder, cymorth a chysur oddiwrth eu credau ysbrydol neu grefyddol.

Therapïau Cyflenwol

Dros y blynyddoedd diweddar, mae therapïau cyflenwol wedi cynyddu mewn poblogrwydd fel ffordd o drin anhwylderau corfforol neu feddyliol – a chynnal lles. Dangosodd arolwg o 2005, a gomisiynwyd gan y Diagnostic Clinic yn Llundain bod 68 y cant o bobl yn credu mewn effeithiolrwydd therapïau cyflenwol. Amcangyfrifir ar hyn o bryd bod 1 ym mhob 5 o Brydeinwyr yn defnyddio gofal iechyd cyflenwol – gan wario £130 miliwn y flwyddyn – a bod 50,000 o ymarferwyr therapïau cyflenwol yn y DU.

Gyda’r cynnydd hwn mewn poblogrwydd cafwyd galwadau i therapi cyflenwol gael mwy o rôl mewn gofal prif ffrwd. Ym 2004, cyflwynodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Peter Hain, gynnigion i alluogi cynnig meddyginiaethau cyflenwol ar y GIG. Mewn araith y llynedd fe ddadlodd o blaid hyn drwy ddweud: “Rwy’n credu y bydd hyn yn arwain at iechyd gwell ac, yn y pen draw, yn lleihau costau i’r GIG drwy annog cleifion i chwarae mwy o ran wrth warchod eu hiechyd eu hunain”.

O ganlyniad i boblogrwydd cynyddol therapïau cyflenwol, a’u defnydd cynyddol yn brif ffrwd, dywedodd Llywodraeth y DU yn 2004 y byddai therapïau cyflenwol yn cael eu rheoli’n fanylach. Mis Mawrth diwethaf, fe lansiodd Llywodraeth y Cynulliad y Cynllun Gwobrwyo Triniaeth Cyflenwol ar gyfer Cymru, er mwyn nodi'r enghreifftiau gorau o ofal iechyd integredig.

• Felly beth yw meddyginiaeth gyflenwol?

Therapïau ‘cyflenwol’ yw yn union hynny: therapïau sy’n cyflenwi neu’n ategu meddyginiaeth Orllewinol gonfensiynol pan y’i defnyddir ar y cyd (er nad yw o reidrwydd yn cynnig dewis amgen i feddyginiaeth gonfensiynol, fel yr awgrymir gan y term ‘meddyginiaeth amgen’). Defnyddir meddyginiaeth gyflenwol gan nifer o bobl i drin ac atal amrywiaeth eang o gyflyrau ac afiechydon, ond cred rhai ei fod hefyd yn chwarae rhan mewn bywyd iach yn gyffredinol ac wrth hyrwyddo iechyd a lles unigolyn.

• Ydi therapi cyflenwol yn gweithio?
  

Mae hwn yn bwynt ddadleuol. Mae llawer o’r dystiolaeth am effeithiolrwydd therapïau cyflenwol yn anecdotaidd, ac mae tystiolaeth wyddonol yn tueddu i fod yn anghyson. Dywed Hafal: “Dim ond triniaethau a therapïau sydd wedi’u cymeradwyo gan dadansoddiad gwyddonol y byddwn yn eu hargymell. Mae ymchwil gwyddonol i mewn i therapi cyflenwol wedi dangos bod rhai therapïau yn gweithio mewn rhai achosion, ond mewn nifer o achosion nid oes unrhyw dystiolaeth o gwbl ar gael. Fodd bynnag, mae’n rhaid i bobl fod yn rhydd wneud eu dewisiadau eu hunain.”

Awgrym Hafal - Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio therapïau cyflenwol, holwch eich Meddyg Teulu i ofalu nad oes unrhyw sgîl-effeithiau negyddol.

Wrth drafod ‘meddyginiaethau traddodiadol’, dywed Sefydliad Iechyd y Byd: “Dim ond ar gyfer defnyddiau o aciwbigo, rhai meddyginiaethau perlysieuol ac ar gyfer rhai o’r therapïau corfforol y mae tystiolaeth wyddonol o dreialon clinigol ar hap yn gryf. Mae angen ymchwil pellach i bennu effeithlonrwydd a diogelwch nifer o’r ymarferion a’r planhigion meddyginiaethol eraill.” (Am fwy o wybodaeth, ewch i: http://www.who.int/en/)

Mae’r Sefydliad Iechyd Meddwl yn cytuno, gan ddweud: “Mae llawer o’r ymchwil presennol i mewn i ddefnydd therapïau cyflenwol mewn iechyd meddwl i’w gael mewn ffurf adroddiadau achos yn unig, heb fawr o dreialon clinigol cynhwysfawr nac adolygiadau ymchwil wedi’u cynnal. Os oes ymchwil ar gael, mae’n aml yn anodd cael ato.”

Fodd bynnag, roedd adroddiad a gomisiynwyd gan Dywysog Cymru ac a gynhyrchwyd gan yr economydd, Christopher Smallwood, y llynedd, yn awgrymu y gall cyflyrau fel pwysau meddwl elwa o therapïau cyflenwol (awgrymwyd y gallai meddyginiaeth perlysieuol yn arbennig fod yn fuddiol wrth drin iselder).

Awgrym Hafal - Mae'n hanfodol eich bod yn defnyddio ymarferwyr sydd â’r cymwysterau cywir. Am gael gafael ar y gwybodaeth hon, ewch i wefan y Ffederasiwn Therapïau Cyfannol (www.fht.org.uk*) neu wefan Cymdeithas Meddyginiaeth Gyflenwol Prydain (www.bcma.co.uk*)

• Felly beth yw’r prif therapïau sydd ar gael? Edrychwn ar rai enghreifftiau poblogaidd...
  

Enw'r Therapi	Beth mae'n ei olygu
Aciwbigo	Math o feddyginiaeth Tsieineaidd draddodiadol a ddefnyddir i reoli salwch a chynnal iechyd, mae aciwbigo'n golygu gosod nodwyddau main yn y corff er mwyn annog ymateb iachaol.
Techneg Alexander	Therapi symudiad sy'n cynnwys cefnogaeth ymarferol wrth i athro eich cynorthwyo i roi'r gorau i arferion symud gwael.
Aromatherapi	Ychwanegir olewau naws botanegol i fath neu eu tylino i'r croen, eu hanadlu i mewn yn uniongyrchol neu eu tryledu (cymysgu) i arogleuo ystafell gyfan ar gyfer effaith therapiwtig.
Meddyginiaeth perlysieuol	Defnyddir echdyniadau (extracts) meddyginiaethol o berlysiau i drin nifer o afiechydon neu i hyrwyddo lles. Gellir defnyddio'r rhain mewn nifer o wahanol ffyrdd, gan gynnwys tabledi ac eli.
Homeopathi	I drin anhwylder, gweinyddir dosau bychan o fwynau fyddai'n cynhyrchu'r un symptomau mewn person iach.
Hypnotherapi	Cymell cyflwr hypnotig ac ymlaciol a chael at y meddwl isymwybodol fel y gellir adalw atgofion yn haws ac y gellir derbyn awgrymiadau iachaol.
Tylino'r corff	Perfformio symudiadau llaw ar groen y corff, gan gynnwys rhwbio a rhoi pwysau, er mwyn trin amrywiaeth o anhwylderau neu i hyrwyddo teimlad o les.
Therapi maethol	Defnyddio diet i drin anhwylderau ac atal salwch drwy gywiro unrhyw ddiffygion neu anghydbwysedd fitaminau, mwynau a maetholion eraill.
Adweitheg	System arbenigol o dylino traed sy'n gweld yr holl gorff wedi'i fapio ar wadn y droed: caiff y pwyntiau cyfatebol ar y droed eu tylino i drin anhwylderau drwy'r corff cyfan.
Reiki	System Siapaneaidd o sianelu egni iachaol i mewn i'r cleient. Bydd ymarferwr yn gosod ei ddwylo dros y cleient (ond nid o reidrwydd yn eu cyffwrdd).
Shiatsu	Dull Siapaneaidd o dylino sy'n rhoi pwysau ar bwyntiau penodol o'r corff i adfer cydbwysedd egni'r corff.
T'ai chi	Crefft ymladd Tsieineaidd sy'n seiliedig ar lif esmwyth o symudiadau corfforol sy'n annog cyflwr ymlaciol a chydbwysedd.
Yoga	Yn tarddu o India, ymarfer ysbrydol yw yoga sy'n cynnwys ymarferion ac ymddaliadau corfforol, technegau anadlu a myfyrdod.

*Sylwer nad yw Hafal yn gyfrifol am gynnwys gwefannau allanol